१५ फेब्रुवारी १९४९ रोजी खेड तालुक्यातील एका छोट्या गावात नामदेव ढसाळ यांचा जन्म झाला.
त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या जीवनप्रवासाचा थोडक्यात मागोवा.
नामदेव ढसाळ हे केवळ कवी किंवा लेखक नव्हते, तर महाराष्ट्राच्या सामाजिक-राजकीय पटलावर ठसा उमटवणारे एक तीव्र व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांचे बालपण आणि तरुणपण मुंबईतील गोलपीठा परिसरात गेले. वडील खाटीकखान्यात काम करत असल्यामुळे गरिबी, कष्टकरी जीवन, गुन्हेगारी आणि उपेक्षित समाजाचे वास्तव त्यांनी अगदी जवळून पाहिले. हेच वास्तव पुढे त्यांच्या लेखनाचा केंद्रबिंदू ठरले.
त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह ‘गोलपीठा’ मराठी साहित्यात एक मोठा धक्का होता. प्रस्थापित साहित्यिक चौकटी मोडून त्यांनी अत्यंत थेट, बोथट आणि वास्तववादी भाषा वापरली. त्यांच्या कवितांमध्ये सौंदर्यापेक्षा सत्याला प्राधान्य होते. उपेक्षितांचे जगणे, त्यांचा संताप आणि विद्रोह त्यांनी शब्दांत उतरवला.
१९७२ मध्ये त्यांनी ‘दलित पँथर’ या संघटनेची स्थापना केली. दलित समाजावर होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध लढण्यासाठी हे एक प्रभावी व्यासपीठ ठरले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा त्यांच्यावर खोल प्रभाव होता. त्यांचा स्वभाव विद्रोही असला तरी त्यामागे स्पष्ट वैचारिक भूमिका होती. आयुष्यात त्यांनी अनेक वाद, टीका आणि राजकीय संघर्ष पाहिले, पण त्यांनी आपली भूमिका कधी लपवली नाही.
पद्मश्रीसारखे पुरस्कार मिळूनही त्यांच्यासाठी सर्वात मोठा सन्मान म्हणजे त्यांच्या लेखनातून उपेक्षित तरुणांना मिळालेली प्रेरणा. साहित्य हे केवळ रंजनासाठी नसून समाजातील शेवटच्या माणसाचे प्रश्न मांडण्यासाठी असते, हे त्यांनी आयुष्यभर सिद्ध केले.
नामदेव ढसाळ यांचा प्रवास आजही विचार करायला भाग पाडतो—साहित्य, समाज आणि संघर्ष यांचं नातं किती खोल असू शकतं याचं ते जिवंत उदाहरण आहेत.
नामदेव ढसाळ यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन.